چهارشنبه, 27 دی 1396 - Wednesday, 17 January 2018
کد خبـر : 22
تاریخ انتشار: چهارشنبه, ۱۰ خرداد ۱۳۹۶ ۲۲:۳۹

جایگاه خرما در فرهنگ مردم روستا

جایگاه خرما در فرهنگ مردم روستا پژوهش از: کیمیا زنده بودی درخت خرما «نخل» مقام و منزلت شایانی در باورهای مردم روستای چاووشی دارد و یکی از مداخل و درآمد مردم است که با بهره گیری از نخلستان ها و زحمات زیادی که جهت به ثمر نشستن هر نخل می کشند، می توانند بخش عمده ای از هزینه های خود را تأمین کنند و بر همین اساس توجه ویژه ای به کاشت، داشت و برداشت خرما دارند. بهترین و مناسب ترین زمان برای کاشت خرما آخر فصل تابستان و اول پاییز است. نخل کاران به جوانه و پاجوش درخت خرما، بچه درخت یا «دِمیت DEMIT» می گویند که نهال کوچکی است و در کنار درخت مادر می روید. یکی از راههای تکثیر درخت خرما استفاده از دمیتی است که مادرش سه تا چهار سال ثمر داده باشد. برای کاشتن دمیت آن را با دقت از مادرش جدا می کنند. گودالی نیم متری در محلی که قبلاً در نظر گرفته اند حفر می کنند و دمیت مورد نظر را در آن چاله می کارند. نیمی از گودال را با خاک و کود مناسب پر می سازند و آن را پر از آب می کنند و رسم است که یک روز در میان به آن آب دهند. چون دوران آب دهی هر چهار روز و یا هر هفته است. زمان پاکن PAKAN و اِشکنه ESHKNE «همان شخم زدن و هرس کردن درخت است» در فصل پاییز می باشد. هر نخل دو ساله را سالی یک بار اِشکنه می کنند و شاخه های اضافه پایین تنه درخت «گُرد GORD» را می برند و به قسمت به جا مانده از گرد روی درخت، تاپول می گویند که آن هم باید هر دو سال یکبار کوتاه یا اشکنه شود. پاکن کردن اگر سالی دو بار صورت گیرد بهتر است چون خاک پای نخل کاملاً زیر و رو می شود و هوا می خورد. در چاووشی هر درخت سه ساله حدود پنج کیلو خرما می دهد. وقتی سن درخت به ده سال برسد پرثمر می شود و ممکن است بتوان 150 کیلو خرما از آن برداشت کرد. استفاده از ساقه و تنه درخت خرما میوه نخل بخش مهمی از غذای مردم را تأمین می کند و نخل دار استفاده اصلی درخت را در میوه آن می داند ولی از تنه و ساقه آن هم استفاده های زیادی می شود. شاخه بلند درخت «گُرد» برگ های بلند و نازکی به صورت موازی دارد که پیش PISH نام دارد. ابتدایی ترین استفاده از این شاخه ها این است که گُرد و پیش روی آن را سه قسمت می کنند و از آن به جای جاروی حیاط و تمیز کردن سقف اتاق ها استفاده می نمایند. از گُرد بدون پیش که چوبی بلند و خمیده است به جای سوخت در اجاق و تنور بهره می برند. پیش «برگ» درخت خرما در صنایع دستی کاربرد فراوان دارد و یکی از اصلی ترین مواد مورد نیاز در صنایع دستی خاص منطقه است که از آن سفره، زنبیل، پُرسو PORSU، کلاه، تک TAK، حصیر، کُرکُره KORKORE نوعی بادبزن دستی و دوغاله درست می کنند «دوغاله مثل یک کیسه کوچک است که یک طرف آن پهن و طرف دیگر آن باریک است که ظرف مناسبی برای ریختن خرک XARAK «خرمای تازه» می باشد. از پیش «برگ» تازه می توان به راحتی برای بافتن استفاده کرد، ولی اگر خشک باشد آن را در آب می خوابانند تا نرم و قابل انعطاف شود. در کپر یا سرپناه موقت هم از گُرد و پیش استفاده می شود. این کپرها برای نگهداری دام ها و همین طور سایه بان و خانه ای در مزرعه است. هر کپر از 200 گُرد پیش دار و پنج پایه چوبی محکم و چهارچوب بلند برای ستون درست می شود که دو طرف آن «برای جریان هوا» باز است. در زمانی که باد و نسیمی می وزد زیر کپر خنک و مناسب برای زیستن، نگهداری دام و انبار کردن آرد، گندم و خرماست. معمولاً قسمتی از کپر که به طرف شمال و جنوب است در ندارد ولی قسمتی که رو به مشرق «روز» و مغرب باشد باز است. بعضی ها برای کپر در ورودی و خروجی درست می کنند که در چاووشی از این نوع کپرها در نخلستان ها مشاهده می شود که محل مناسبی است برای استراحت کارگران و کسانی که در نخلستان ها کار می کنند. هر کپر 200 گردی مساحتی حدود 12 مترمربع (4×3) دارد که می شود روی بام آن هم خوابید. تنۀ نخل تنۀ خشک درختان خرما و نخل هایی را که پیر شده اند می برند و از آنها برای ستون و پل سقف خانه استفاده می کنند؛ چون چوبی محکم و مناسب دارند. تنه درخت نر بلند است و کارآیی بیشتری دارد و آن را از طول به دو قسمت مساوی می برند. تقریباً قطر بالا و پایین آن به یک اندازه است و بریدن درختان جوان که سوخته یا به قول نخل دارها خواب باشند در نخلستان ها معمول است. تاپول TAPUL انتهای گُرد «شاخه» درخت خرماست که بعد از بریدن گُرد روی تنه می ماند و سال به سال که درخت «دل» می زند و به بالا سر می کشد، گردهای پایین به ترتیب خشک می شوند. تاپول ها را با داس مخصوص می برند، البته در بریدن آن به استاد اشکنه کار «هرس کن» متبحری نیاز است تا تنه درخت بعد از بریدن شاخه ها شکیل و زیبا به نظر آید. در اطراف تاپول هم مقدار زیادی الیاف وجود دارد که وسیله مناسبی است برای شستن ظروف و در گذشته یکی از وسایل ضروری آشپزخانه کدبانوی روستای چاووشی بود از این الیاف هم لیف هایی برای حمام درست می کنند. پنگاشت PANGAST به ساقه هایی گفته می شود که میوه روی آن رشد می کند و می رسد. برای چیدن خرما قسمتی از پنگاشت را که به شاخه اصلی وصل است با داس می برند و با خرمای روی آن به پایین نخل منتقل می کنند. بعد از جدا کردن دانه های خرما پنگاشت را چند روز در آب می خوابانند تا نرم شود. بعد از چند روز از آب بیرون می آورند و با دوکو DOKU «نوعی هاون چوبی بزرگ دسته دار» پنگاشت خیس شده را تل کوب TALKUB می کنند تا کمی از هم جدا شود. چون در این مرحله هنوز به مقدار لازم نرم نشده مجدداً آن را سه شبانه روز در آب می خوابانند و برای بار آخر آن را خوب می کوبند تا رشته، رشته شده مثل نخ از هم جدا شود. تکه های حاصل را «بدون هیچ وسیله بافتنی» با دست می بافند و رشته و طنابی از آن به دست می آید که محکم است. از این بند کنفی در نخلستان ها استفاده های فراوانی می شود از جمله برای بستن بار، بند زنبیل و افسار چهارپایان. در چاووشی از پنگ یا پنگاشت نوعی جاروی مخصوص برای رفت و روب خانه درست می کنند که به جاروی پنگی معروف است. مغز درخت خرما هر نخل سری دارد و درون این سر مغزی وجود دارد اگر سر یا مغز درخت آسیب ببیند درخت ایستاده می میرد. نخلی که خرما ندهد و یا از نخل های اضافه نخلستان ها باشد به اره سپرده می شود. تنه و برگ آن را برای کارهای مختلف استفاده می کنند و مغز درخت را که در میان شاخه های انتهایی و الیاف فراوان قرار دارد برمی دارند. مغز نخل ماده ای سفیدرنگ است که به «پنیر درخت» هم معروف است. در روستای چاووشی به آن « غاپ » گویند. هر نخل متوسط حدود چهار کیلو پنیر غاپ دارد که ماده ای مغذی و خوشمزه است. خواص خرما و درمان های سنتی خرما با قرار گرفتن در زنجیره غذایی مردم، در طب سنتی هم کاربردهای زیادی دارد. در درمان ضرب دیدگی «یا به قول مردم رگ به رگ شدن» مفاصل، مقداری خرما را با روغن یا نمک مخلوط می کنند و روی محل آسیب دیده می بندند. برای این کار ابتدا محل را با آب جوشیده نیم گرم و نمک می شویند و خشک می کنند بعد چند دانه خرما را که هسته «اسک ASAK» آن جدا شده در روغن یا نمک پِنج «چنگ» می زنند تا خوب نرم شود و بعد آن را با پارچه ای در محل درد می بندند تا یک شب در محل بماند. شب بعد محل را با آب و صابون می شویند و دوباره مقداری مرهم «پماد» خرما روی آن می بندند تا درد و ورم آن از بین برود. به دست هایی که در زمستان و در اثر سرما آسیب دیده و پوست آن خشک و ترک خورده و دردناک باشد مخلوطی از آب گرم و خرما می مالند و چند روز صبح این عمل را تکرار می کنند تا پوست به حالت اول خود برگردد. در گذشته به کسانی که دچار شکم درد «دل درد» می شدند که با بی حالی و سرگیجه همراه بود می گفتند «این شخص دلش افتاده و باید دلش را بردارد» برای برداشتن دل «شکم» ده، پانزده عدد خرما را خوب می کوبیدند و چنگ می زدند تا نرم شود و آن را به صورتی در می آوردند که یک طرف آن کمی گود باشد. کسی که در این کار مهارت داشت چندین بار آن را روی شکم بیمار می گذاشت و برمی داشت و در موقع کشیدن یا برداشتن بخشی از پوست شکم هم به طرف بالا کشیده می شد و بعد شکم بیمار را روغن می مالیدند. این کار سه روز صبح و آن هم قبل از اینکه بیمار صبحانه بخورد انجام می شد و بعد به بیمار دو عدد تخم مرغ رسمی و یک قاشق زیره می دادند تا کاملاً شکم دردش رفع شود. برخی چند دانه خرمای بدون هسته را در آرد بو داده می غلتانند و به بچه های دو سال به بالا می دهند و بر این باورند که علاوه بر تأمین نیروی کافی در بدن کودک، موجب می شود که فرزندشان خوشگل و زیبا شود. خوردن خرما را برای خانم هایی که باردارند خیلی سفارش می کنند در زمان زایمان و بعد از وضع حمل نیز به زائو خرمای خوب می خورانند. به بازوی کودکی که تب دارد و تب او پایین نمی آید مخلوطی از خرما و روغن می بندند تا تب او قطع شود و گاهی بالای سر بیماران تب دار هم خرما می گذارند. به گوسفندان آبستن خرما نمی دهند چون بر این عقیده اند که ممکن است بره اش تلف شود ولی بعد از زایش اگر گوسفندی دچار مشکل نیفتادن بند جفت شود چند دانه خرما به آن می دهند تا جفت جدا شود. چاشنی از خرما از خرما نوعی رب درست می کنند که سیاه رنگ است و از چاشنی های مناسب خوشمزه و دلخواه بانوی باسلیقه روستای چاووشی است که به آن اصطلاحاً رب انار می گویند. برای تهیه این چاشنی حدود دو کیلو خرما را که در فصل چله باشد «یعنی حدود چهل روز از برداشت آن گذشته باشد» خوب چنگ می زنند و نرم می کنند و آن را دو بار از صافی می گذرانند تا کاملاً تفاله آن جدا شود و با سه کیلو آب لیمو در ظرف جاداری می ریزند و روی اجاق می گذارند تا جوش بخورد. شعله اجاق را هم کم می کنند و دیگ را به طور مرتب هم می زنند. بعد از یک ساعت وقتی رنگ آن کاملاً سیاه شد و مزه مخلوط ترشی و شیرینی گرفت آن را از روی اجاق برمی دارند. وقتی که سرد شد برای مصرف آن را در ظروف شیشه ای می ریزند و به آشپزخانه می برند. از شیره خرما هم رب درست می کنند. آنهایی که نخلستان و درخت خرما دارند شیره به جا مانده از دانه های رسیده خرما را به تدریج جمع می کنند و در ظرفهای شیشه ای می ریزند و در آفتاب می گذارند تا قوام بیاید. وقتی ظرف پر شد و زمان درست کردن رب فرا رسید شیره را صاف می کنند و با مقدار زیادی آبلیمو به نسبت 2 به 3 مخلوط می کنند و حدود یک ساعت آن را می جوشانند. از این رب هم در تهیه غذاها به ویژه غذاهای خاص محلی استفاده می شود. خرما در سفره سر سفره مردم منطقه اگر نان و پنیر باشد غذای سوم خرماست و رسم است که مردم هر روز ظهر از خرمای خوب و خوشمزه نخلستان های چاووشی نوش جان می کنند. برخی خرما را با ماست و لورک LURAK و ارده میل می کنند. البته لورک و ماست در تابستان و ارده هم در زمستان همراه خرما مصرف می شود. درگذشته برای نگهداری خرما از ظروف مخصوص و بزرگی به نام تاپو TAPU استفاده می شد. ولی اکنون خرما را در ظروف پلاستیکی می ریزند و به صورت معمول هر خانواده هشت نفری در سال حدود 400 کیلو خرما مصرف می کند. باورها: برخی از روستائیان روستاهای اطراف چاووشی عقیده دارند اگر نذر کنند و هر روز صبح چند دانه خرما بیرون از خانه و در محل عبور مردم بگذارند قضا و بلا از خانه و کاشانه آنها دور می شود. این خرمای نذری نصیب رهگذران یا دام ها می شود. اگر شخصی عازم سفر راه دور باشد موقع بدرقه اعضای خانواده چند دانه خرما به پشت سرش پرتاب می کنند تا به سلامت برگردد. خرما و ادبیات شفاهی مردم چاووشی: بیا کبکاب که دل بردی ز دستم خنیزی می کند شیدا و مستم سری دارم فدای نیردینی غلام و بنده شیخالی هستم کبکاب KABKAB- خنیزی KHANIZI- نیردینی NIREDINI و شیخالی SHEYKHALI از خرمای معروف منطقه هستند. رنگ خرماها: کبکاب= زرد نیردینی= سرخ خنیزی= سرخ شیخالی= سرخ شاوی= SHAVI= زرد زینی ZEYNI= سرخ مُوِسو MOVE SU= سرخ ثمرو SAMARU= زرد قندی= زرد شکر= زرد خش خرک KHASH-KHARAK= زرد پنگ درازو PANG-DERAZU= زرد گُنتار درازو GONTAR-DERAZU= زرد سُوزوک SOZUK= زرد خاسوئی KHASUI= زرد زامودو ZAMUDU= زرد لشت LASHT= سرخ سُرخو SORKHU= سرخ مُسلی MOSALA = سرخ اسک قندی ASAK= زرد
نظر شما؟  
+ 0
مخالفم + 0
Bookmark and Share
------------------------------------------------------------------------------------------------------------

نظرات

محل تبلیغات شما